Guten Tag, ich bin Anna!

Zanim zaczniemy: pierwszy dzień

Pierwszego dnia nikt nie oczekuje od Ciebie płynnego niemieckiego. Rodzina podopiecznego wie, że przyjeżdżasz z Polski, i zwykle bardzo docenia każde zdanie powiedziane po niemiecku. Dużo ważniejsze od gramatyki jest to, żebyś się przywitała, przedstawiła i dała znać, że rozumiesz albo nie rozumiesz. Z tym jednym zestawem zdań przetrwasz pierwszy dzień — i to na nim zbudujemy cały kurs.

Niemiecki ma też kilka rzeczy, które Polce bardzo ułatwiają życie. Czyta się go prawie tak, jak się pisze. Ma przypadki, ale my je już znamy z polskiego — po niemiecku są tylko cztery, a nie siedem. A pytania i powitania są krótkie i powtarzalne: Guten Tag, Wie heißen Sie?, Woher kommen Sie? usłyszysz pierwszego dnia po kilka razy.

Jak pracować z tą lekcją. Każde niemieckie słowo i zdanie możesz odsłuchać — kliknij je. Najpierw słuchaj, potem powtarzaj na głos, najlepiej kilka razy. Wymowa przy każdym haśle słownika stoi w nawiasach kwadratowych. Nie musisz jej czytać jak językoznawca: ważne są dwa znaki — ˈ (tu pada akcent) i ː (samogłoska długa).

Powitania i pożegnania

Niemcy witają się w zależności od pory dnia, a do obcych osób, starszych i do rodziny podopiecznego mówią raczej oficjalnie. Najbezpieczniej zawsze zacząć od Guten Tag.

Gute Nacht to nie „dobry wieczór”. Wieczorem witasz się zwrotem Guten Abend, a Gute Nacht mówisz dopiero wtedy, gdy ktoś idzie spać. Wieczorny rytuał z podopiecznym może brzmieć tak: Gute Nacht, Herr Brandt. Schlafen Sie gut! — „Dobranoc, panie Brandt. Niech pan dobrze śpi!”

Moin — słowo, które otwiera drzwi na północy. W Lüneburgu, Hamburgu i całych północnych Niemczech mówi się Moin! albo Moin, moin! — rano, w południe i wieczorem. Mimo podobieństwa do Morgen to nie znaczy „dzień dobry rano”, tylko po prostu „dzień dobry”. Gdy pan Brandt albo sąsiadka powie do Ciebie Moin, odpowiedz tym samym — zobaczysz uśmiech.

Po powitaniu zwykle pada pytanie o samopoczucie. Do podopiecznego mówisz Wie geht es Ihnen? (jak się pan/pani czuje?), a odpowiedź brzmi najczęściej Danke, gut. Und Ihnen? — „Dziękuję, dobrze. A pani?”. Krótkie Wie geht's? jest swobodne, na „ty”.

Dialog 1 — Herzlich willkommen!

Ania przyjeżdża do Lüneburga. Drzwi otwiera Sabine Meyer, córka podopiecznego — przyjechała z Hamburga, żeby przywitać nową opiekunkę i wszystko jej pokazać. Pan Brandt czeka w salonie. Zwróć uwagę, jak pan Brandt mówi do Ani: po imieniu, ale na Sie.

Nysa po niemiecku to Neisse. Wiele polskich miast ma niemieckie nazwy, które starsi Niemcy znają lepiej niż polskie: Breslau (Wrocław), Danzig (Gdańsk), Stettin (Szczecin), Oppeln (Opole). To nie złośliwość — tak się tych miast uczono w szkole. Dobra wiadomość: od razu jest temat do rozmowy.

Gramatyka: sein (być) i zaimki osobowe

Sein to najważniejszy niemiecki czasownik — tak jak polskie „być”. Jest nieregularny, więc jego formy trzeba po prostu zapamiętać. Dobra wiadomość: jest ich niewiele i słyszysz je bez przerwy.

Zaimek jest obowiązkowy. Po polsku mówisz „jestem z Polski” i wiadomo, kto. Po niemiecku Bin aus Polen brzmi jak urwane zdanie. Zawsze: Ich bin aus Polen. To samo z każdym czasownikiem: Ich komme, ich wohne, ich spreche.

Trzy razy „sie”. Małe sie znaczy „ona” albo „oni”, a duże Sie to grzecznościowe „pan, pani, państwo”. Rozpoznasz je po czasowniku: sie ist to „ona jest”, sie sind — „oni są”, Sie sind — „pan/pani jest”. Na początku zdania duża litera niczego nie mówi — wtedy pomaga sens.

Pułapka numer jeden: wiek. Po polsku „mam 46 lat”, po niemiecku — „jestem 46 lat stara”: Ich bin 46 Jahre alt. Zdanie Ich habe 46 Jahre to typowy błąd Polaków; Niemiec zrozumie, ale od razu usłyszy obcy język. Pytanie: Wie alt sind Sie?

Sie czy du?

Niemiecki ma dwie formy zwracania się do drugiej osoby. Du to nasze „ty”. Sie to „pan, pani” — z tą różnicą, że czasownik stoi w formie takiej jak przy „oni”: Sie sind, Sie kommen, Sie heißen. Nie ma osobnej formy dla pana i dla pani — Sie pasuje do obojga, a nawet do kilku osób naraz.

Do podopiecznego zawsze Sie, nawet jeśli mieszkacie pod jednym dachem i spędzacie razem cały dzień. Przejście na du proponuje starsza osoba, nigdy opiekunka. Usłyszysz wtedy: Wir können uns gern duzen. — „Możemy mówić sobie po imieniu”. Do tego czasu: Herr Brandt, Frau Meyer, Frau Kühn. Samo nazwisko bez Herr/Frau brzmi szorstko.

Imię i Sie naraz. Pan Brandt mówi do Ani Woher kommen Sie, Anna? — po imieniu, ale na „pan/pani”. W Niemczech to bardzo częste, szczególnie wobec opiekunek (mówi się na to „Hamburger Sie”). Jeśli podopieczny powie Sagen Sie einfach Heinrich zu mir, możesz mówić „Heinrich”, ale dalej na Sie: Heinrich, möchten Sie Kaffee?

Pytania: wie, wer, woher, wo, was

Niemieckie słowa pytające zaczynają się na w-, dlatego Niemcy mówią o nich W-Fragen. Uważaj: w czyta się jak polskie „w”, więc wo brzmi „wo”, a wer — „wer”.

Wer to „kto”, wo to „gdzie”. Kto zna trochę angielski, myli je, bo angielskie „where” znaczy „gdzie”. Po niemiecku odwrotnie: Wer? — kto?, Wo? — gdzie? A „jak się pani nazywa?” to Wie heißen Sie? — z wie, tak jak po polsku.

Gdzie stoi czasownik

W niemieckim zdaniu czasownik ma swoje stałe miejsce — to jedna z najważniejszych zasad całego języka, wrócimy do niej jeszcze wiele razy:

Pytanie „tak/nie” tworzy się więc bez żadnego „czy” — wystarczy postawić czasownik na początku: Sie sind Frau Meyer. → Sind Sie Frau Meyer?

Alfabet i literowanie nazwiska

Twoje nazwisko będziesz literować częściej, niż myślisz: sąsiadce, w aptece, w przychodni, przez telefon w kasie chorych. Niemiecki alfabet ma 26 liter jak angielski i do tego trzy litery z umlautem (ä, ö, ü) oraz ß. Kliknij literę, żeby usłyszeć, jak Niemiec ją nazywa.

Litery, na których Polka się myli. W to „we”, a V to „fau” — więc Kowalska literujesz K – O – W – A – L – S – K – A i mówisz „we”, nie „wu”. J to „jot”, Z to „cet” (wymawiane jak polskie „c”), H to „ha”, Y to „üpsilon”. E czytasz „e”, a I — „i”, nie jak po angielsku. ß to „es-cet” i brzmi jak ostre „s”: heißen.

Przez telefon Niemcy literują słowami — każda litera ma swoje słowo-klucz. Starsze pokolenie (pan Brandt, pani Kühn) używa imion: A wie Anton, K wie Kaufmann, W wie Wilhelm. Od 2022 roku oficjalna norma ma nazwy miast: A wie Aachen, K wie Köln, W wie Wuppertal. Zrozumieją Cię w obu wersjach.

Polskie litery. Gdy w nazwisku masz ł, ś, ż, ą, ę, w Niemczech zwykle zapisuje się je bez ogonków — tak, jak w paszporcie w polu ze zwykłymi literami. Powiedz po prostu: Mit L, ohne Strich („przez L, bez kreski”) albo pokaż dowód osobisty. Nikt się nie obrazi, że literujesz z kartką w ręku.

Zwroty do kieszeni

Te zdania warto mieć „w kieszeni” — nauczone na pamięć, gotowe do użycia bez myślenia o gramatyce. Przepisz je na kartkę i połóż przy łóżku albo w telefonie.

Dialog 2 — Moin! Am Gartenzaun

Następnego dnia rano Ania wiesza pranie w ogrodzie. Zza płotu zagląda sąsiadka, pani Kühn — w małym mieście wszyscy wiedzą, że do pana Brandta przyjechała nowa opiekunka.

Pflegerin czy Betreuerin? Pani Kühn mówi o Ani die Pflegerin, a Ania o sobie — die Betreuerin. W mowie potocznej Niemcy często mówią Pflegerin, ale formalnie opiekunka w domu to Betreuerin albo Betreuungskraft. Pflegekraft i Pflegefachkraft to pielęgniarka z wykształceniem medycznym — ktoś, kto np. robi zastrzyki. Ta różnica ma znaczenie, gdy rozmowa schodzi na obowiązki.

Czytanka: Das bin ich

Agencja poprosiła Anię, żeby napisała kilka zdań o sobie dla rodziny pana Brandta. Sabine wydrukowała tę kartkę i przypięła ją magnesem do lodówki.

Z praktyki opiekunki: pierwszy dzień

Pierwszy dzień to nie tylko powitania. To także die Übergabe — przekazanie opieki przez rodzinę albo poprzednią opiekunkę. Kilka rzeczy, o które warto zadbać od razu:

• Numery telefonów. Poproś o numer do rodziny, do lekarza rodzinnego i do Pflegedienstu: Haben Sie die Telefonnummer von Frau Meyer? Numer alarmowy w Niemczech to 112 (karetka, straż pożarna), a 116 117 to dyżur lekarski, gdy przychodnia jest zamknięta.
• Plan leków. Zapytaj, gdzie leży der Medikamentenplan. Opiekunka podaje leki tylko według planu od lekarza i nigdy nie zmienia dawek sama.
• Kto co robi. Ty jesteś Betreuerin: pomagasz w codzienności, gotujesz, sprzątasz, towarzyszysz. Zastrzyki, opatrunki i inne czynności medyczne wykonuje der Pflegedienst — u pana Brandta to Schwester Petra. Jeśli rodzina prosi o coś, czego nie umiesz albo nie wolno Ci robić, powiedz grzecznie: Das darf ich leider nicht. — „Niestety, tego mi nie wolno.” i zadzwoń do koordynatorki.
• Słaby słuch. Pan Brandt słabo słyszy. Mów wolno, wyraźnie i patrząc mu w twarz, zamiast krzyczeć. Krótkie zdania działają lepiej niż długie. Gdy podopieczny nosi aparat słuchowy (das Hörgerät), sprawdź, czy jest włączony.
• Nie musisz wszystkiego rozumieć. Wie bitte? i Bitte etwas langsamer to nie wstyd, tylko profesjonalizm. Gorzej, gdy kiwasz głową i potem robisz coś innego, niż ktoś prosił.

Agencja i koordynatorka. Gdy coś jest niejasne — godziny pracy, wolne, zakres obowiązków — pierwszym adresem jest Twoja koordynatorka (u Ani to pani Marta, która mówi po polsku i po niemiecku). Nie musisz takich spraw załatwiać sama łamanym niemieckim.

Słownictwo lekcji 1

Ćwiczenia podsumowujące

Podsumowanie

• Guten Morgen / Guten Tag / Guten Abend — powitania według pory dnia; Gute Nacht tylko przed snem. Na północy: Moin!
• ich bin, du bist, er/sie/es ist, wir sind, ihr seid, sie/Sie sind — zaimek zawsze przed czasownikiem.
• Ich bin 46 Jahre alt — wiek z sein, nigdy z haben.
• Do podopiecznego, rodziny, lekarza — Sie; przejście na du proponuje starsza osoba.
• wie — jak, wer — kto, woher — skąd, wo — gdzie, was — co. Czasownik na drugim miejscu, w pytaniu „tak/nie” — na pierwszym.
• Literowanie: W = „we”, V = „fau”, J = „jot”, Z = „cet”. Przez telefon: W wie Wilhelm.
• Wie bitte? i Bitte etwas langsamer — Twoje dwa najważniejsze zdania na pierwsze tygodnie.

W następnej lekcji poznasz bliżej pana Brandta i jego rodzinę: rodzajniki der, die, das, czasownik haben i opis osoby.